గ్రంధాలయోద్యమం

Grandhalayodyamam in Telangana

• తెలుగువారు తమ గత చరిత్రను తెలుసుకొనుట కొరకు చేసిన ప్రయత్నమే గ్రంథాలయ ఉద్యమం
• గ్రంథాలయ ఉద్యమానికి ఆద్యుడు, పితామహుడు కొమర్రాజు లక్ష్మణరావు

• తెలుగు వారి చరిత్రను వివరించే పుస్తకాలను తెలుగు భాషలోనే రచించి, వాటిని గ్రంథాలయాలలో ప్రజలకు అందుబాటులోకి తీసుకురావడం గ్రంథాలయ ఉద్యమ ప్రధాన లక్ష్యం
• సురవరం ప్రతాపరెడ్డి గారు గ్రంథాలయ ఉద్యమమే తెలంగాణలోని తొలి ఉద్యమంఅని పేర్కొన్నారు 

• దీనిలో భాగంగానే తెలంగాణలో అనేక గ్రంథాలయాలు, సంస్థలు స్థాపించబడ్డాయి
• గ్రంథాలయ ఉద్యమ పితామహుడు కొమర్రాజు లక్ష్మణరావు.
• ఇతను ఈ క్రింది గ్రంథాలయాలు, సంస్థలను స్థాపించాడు

శ్రీకృష్ణదేవరాయ ఆంధ్ర భాషానిలయం

• దీన్ని 1901 సెప్టెంబర్‌ 1న హైదరాబాద్‌(కోఠి)లో స్థాపించారు
• ఇది హైదరాబాద్‌లో మొదటి తెలుగు గ్రంథాలయంగాపరిగణించబడుతుంది
• దీని స్థాపనకు మునగాల రాజు నాయని వెంకటరంగారావు ధనసహాయం చేశాడు. 

రాజరాజ నరేంద్ర ఆంధ్రభాషా నిలయం

• 1904 ఫిబ్రవరి 2న హనుమకొండలో పింగళి వేంకటరామారెడ్డి ఇంట్లో స్థాపించారు

ఆంధ్ర సంవర్ధిని గ్రంథాలయం (1905) - సికింద్రాబాద్‌

విజ్ఞాన చంద్రికా గ్రంథ మండలి (1906) - హైదరాబాద్‌

• విజ్ఞాన చంద్రికా గ్రంథ మండలి ద్వారా నవలల పోటీలు నిర్వహించేవారు
• విజ్ఞాన చంద్రిక మండలి 1910లో ఆంధ్రుల చరిత్ర పుస్తకాన్ని ప్రచురించింది
• చిలుకూరి వీరభద్రరావుచే రచించబడిన ఆంధ్రుల చరిత్ర గ్రంథంలో తెలుగు వారి గత వైభవం గురించి పేర్కొనబడినది
• ఈ గ్రంథం ఆంధ్రాలో మరియు తెలంగాణాలోని తెలుగు వారిని పెద్ద ఎత్తున ప్రభావితం చేసింది
• ప్రాచీన, మధ్య యుగాలలో తెలుగువారి వైభవం గురించి ఈ గ్రంథంలో వివరించబడింది
• తెలంగాణలో కొమర్రాజు లక్ష్మణరావు కంటే ముందే అనేక మంది ఈ క్రింది గ్రంథాలయాలను స్థాపించారు

1872:

• సోమసుందర మొదలియారు సికింద్రాబాద్‌లో గ్రంథాలయాన్ని స్థాపించాడు. 
• ఇది తెలంగాణలోనే కాక తెలుగు రాష్ట్రాల్లోనే మొదటి గ్రంథాలయంగా పేర్కొనవచ్చు. 
• ఈ గ్రంథాలయాన్ని 1884లో మహబూబియా కాలేజిలో విలీనం చేశారు
• ఇదే సంవత్సరంలో ముదిగొండ శంకరాధ్యులు శంకరానంద గ్రంథాలయం అనే పేరుతో కవాడిగూడలోని శంకరమఠంలో ఒక గ్రంథాలయాన్ని స్థాపించారు

1879:

• అఘోరనాథ్‌ ఛటోపాధ్యాయ యంగ్‌మెన్‌ ఇంప్రూవ్‌మెంట్‌ సొసైటీని స్థాపించి, అందులో ఒక గ్రంథాలయాన్ని ఏర్పాటు
• చేశాడు. 
• అఘోరనాథ్‌ ఛటోపాధ్యాయ భార్య వరదసుందరీదేవి తన ఇంట్లోనే రాత్రి బడిని నిర్వహించి, మహిళలకు విద్యాబోధన చేసేవారు. ఆ విధంగా ఆ ఇల్లు అఘోరనాథ్‌ దర్చార్‌గా పిలువబడింది
• అఘోరనాథ్‌ ఛటోపాధ్యాయ ముల్లా అబ్బుల్‌ ఖయ్యూం సహాయంతో బ్రదర్‌హుడ్‌ సొసైటీని స్థాపించాడు

1891:

• అసఫియా స్టేట్‌ లైబ్రరీని స్థాపించారు
• స్థాపకులు - ముల్లా అబ్బుల్‌ ఖయ్యూం, నవాబ్‌ ఇమాదుల్‌ ముల్క్‌ (అసలు పేరు మౌల్వీ సయ్యద్‌ హుస్సేన్‌ బిల్‌గ్రామి)
• ఈ గ్రంథాలయాన్నే నేడు స్టేట్‌ సెంట్రల్‌ లైబ్రరీగా పిలుస్తున్నారు.

1895 :

• హైదరాబాద్‌ రాజ్యంలో మరాఠి భాషా సంస్కృతుల అభివృద్ధికోసమె భారత గుణవర్ధక సంస్థ గ్రంథాలయాన్ని 1895
• మార్చి 27న స్థాపించింది. 

శ్రీకృష్ణదేవరాయ ఆంధ్రభాషానిలయం 

• గ్రంథాలయం ఏర్పడిన తర్వాత
• కొమర్రాజు లక్ష్మణరావు 1901లో శ్రీకృష్ణదేవరాయ ఆంధ్రభాషానిలయం గ్రంథాలయం ఏర్పాటు చేసిన తర్వాత తెలంగాణలో పెద్దఎత్తున గ్రంథాలయ ఉద్యమం వ్యాప్తి చెందింది
• ఈ ఉద్యమంతో ప్రభావితమై అనేకమంది ఈ క్రింది గ్రంథాలయాను స్థాపించారు

1908:

• శబ్దానుశాసన ఆంధ్ర భాషానిలయంను వరంగల్‌లోని మట్టెవాడలో 1908 మే 22న ముదిగొండ శంకరాచార్యులు స్థాపించారు
• ముదిగొండ శంకరాచార్యులు ఈ గ్రంథాలయానికి తన సొంత ఇంటిని దానం చేశారు
• ఈ గ్రంథాలయంలో లభించిన తెలంగాణ కవుల వివరాలను బట్టి సురవరం ప్రతాపరెడ్డి గోల్కొండ కవుల సంచికను విడుదల చేశారు
• గోల్కొండ కవుల సంచిక ఆధునిక కాలంలో వెలువడిన మొట్టమొదటి తెలుగు కవితా సంకలనం
• బద్దిరాజు సోదరులైన సీతారామచంద్రారావు, రాథువ రంగారావులు నిర్వహించిన 'తెనుగు' అనే పత్రికకు ఈ గ్రంథాలయం పంపిణీ కేంద్రంగా పనిచేసింది

1918:

• అంధ్ర సరస్వతీ గ్రంథనిలయంను 1918 మార్చి నెలలో నల్గొండలో స్థాపించారు
• నిర్వాహకులు - షబ్బవీసు వెంకట రామనర్సింహారావు
• ఈ గ్రంథాలయంలో మహబూబియా రీడింగ్‌ రూమ్‌ మరియు షబ్నవీసు సొంతంగా ఏర్పాటు చేసుకున్న గ్రంథాలయం విలీనమైనాయి

1918:

• అంధ్ర విజ్ఞాన ప్రకాశినీ గ్రంథాలయంను 1918లో సూర్యాపేటలో పువ్వాడ వెంకటప్పయ్య స్థాపించారు
• కృషి ప్రచురిణే గ్రంథమాల అనే ఒక సంస్థను స్థాపించి తెలుగు పుస్తకాలను ముద్రించాడు

1918:

• శ్రీ విజ్ఞాన విద్యుత్‌ ప్రవాహిన్యాంధ్ర భాషా నిలయంను 1918లో ఖమ్మంలో స్థాపించారు
• యల్లాప్రగడ కృష్ణమూర్తి, కోదాటి నారాయణరావులు కలసి జ్యోతి అనే ఒక లిఖిత మాన పత్రికను ఈ గ్రంథాలయం నుండి వెలువరించారు
• ఈ గ్రంధాలయం తర్వాత కాలంలో విద్యార్థి గ్రంథాలయంగా మారింది
• నేతాజీ సుభాష్‌ చంద్రబోస్‌కు చెందిన ఫార్వర్డ్‌ బ్లాక్‌ పత్రిక ఈ గ్రంథాలయానికి వచ్చేది
• ఈ గ్రంధాలయం తరవున హరిజనవాడలో రెండు పాఠశాలలు నిర్వహించేవారు

1918:

• రెడ్ది హాస్టల్‌ గ్రంథాలయంను రాజబహదుర్‌ వెంకట రామారెడ్డి 1918లో హైదరాబాద్‌లో స్థాపించారు

• ఈ గ్రంథాలయంలో వి.డి.సావర్కర్‌ రచించిన వార్‌ ఆఫ్‌ ఇండియన్‌ ఇండిపెండెన్స్ గ్రంథం ఉండడం వల్ల ప్రభుత్వం ఈ గ్రంథాలయాన్ని నిషేధించింది. 
• 1924 నుండి 1982 వరకు సురవరం ప్రతాపరెడ్డి ఈ గ్రంథాలయానికి ఉచిత కార్యదర్శిగా పనిచేశారు. 
• ఇదే సమయంలో సురవరం ప్రతాపరెడ్డి గారు గ్రంథాలయ నిర్వహణకు సంబంధించి తెలంగాణ-ఆంధ్రుల కర్తవ్యం అనే పుస్తకాన్ని రచించారు. 

1921 :

• బహిరామియా గ్రంథాలయం 1921 ఏప్రిల్ 6న కొలనుపాకలో స్థాపించబడింది

1923:

• విజ్ఞాన ప్రచారిణీ గ్రంథాలయంను 1923లో మంథనిలో అవధాని కృష్ణయ్య స్థాపించారు
• దీన్ని ఉస్మానియా ఆంధ్ర భాషానిలయం అని కూడా పిలిచేవారు

• 1930:
• శ్రీ సీతారామాంజనేయ హిందూ వర్తక గ్రంథాలయం 1930లో సింగరేణిలో స్థాపించారు
• ఈ గ్రంథాలయానికి సొంత భవనమును మరియు రేడియోను సింగరేణి కాలరీస్‌ కంపెనీ సమకూర్చింది

1934:

• శ్రీ ఆంధ్రభాష ఉద్ధారక గ్రంథాలయం1934లో పెదగోపవరంలోమామునూరు నాగభూషణరావు, ఉప్పల వేంకటేశ్వరశాస్త్రి, జమలారెడ్డి ఒద్దిరాజు నారాయణరావులు స్థాపించారు
• ఒక వయోజన విద్యాలయం ఈ గ్రంథాలయానికి అనుబంధంగా నిర్వహించబడేది

1939:

•  విద్యాభివర్థినీ గ్రంథాలయంను 1989లో తోటవల్లి (కరీంనగర్‌)లో బోయినపల్లి వేంకట రామారావు స్థాపించారు
• ఈ గ్రంథాలయానికి అనుబంధంగా ఒక హరిజన పాఠశాలను, ఒక వయోజన పాఠశాలను, ఒక సంచార గ్రంథాలయమును, ఒక ప్రాచ్య లిఖిత పుస్తక భాండాగారాన్ని వేంకట రామారావు స్థాపించారు

1943:

• శ్రీ హనుమదాంధ్ర గ్రంథాలయం 1948లో ములకలపల్లి (ఖమ్మం)లో స్థాపించబడింది
• ఈ గ్రంథాలయం ఆంధ్ర సారస్వత పరిషత్‌ వారిచే స్థాపించబడింది
• ఉమ్మెత్తల రామానుజరావు పిల్లలమర్రి (సూర్యాపేట)లో వివేక వికాసినీ గ్రంథాలయంను స్థాపించాడు

సంచార గ్రంధాలయం :

• తెలంగాణలో తొలి సంచార గ్రంథాలయంగా నిజామాబాద్‌ జిల్లా ఆర్మూర్‌ తాలూకా ప్రాంతాన్ని పరిగణిస్తారు
• ఆర్మూర్ తాలూకా అధికారిగా పనిచేషే అయ్య టి కె బాలయ్య తాలూకా పరిధిలోని మారుమూల గ్రామాలకు ఎడ్లబండిపై వెళ్లి పుస్తకాలను పంపిణీ చేసి, తను అంతకు ముందు ఇచ్చిన పుస్తకాలను తీసుకుని వచ్చేవాడు

ఆంధ్రభాష గ్రంథాలయ మహాసభలు

ప్రథమ మహాసభ:

• జరిగిన ప్రదేశం - బెజవాడ (1914)
• ప్రారంభించినది - అయ్యంకి వెంకట రమణయ్య

2వ మహాసభ:

• జరిగిన ప్రదేశం - రాయచూర్‌ జిల్లా అలంపూర్‌ తాలూకాలోని క్యాతూర్‌ (1946 మార్చి 1-3)
• సభాధ్యక్షుడు - రాజబహదూర్‌ వెంకటరామారెడ్డి
• ఆంధ్రభాష గ్రంథాలయ మహాసభ వారు తమ ప్రచార కార్యక్రమాలను 3 భాగాలుగా విభజించారు
• 1) వయోజనశాఖ 2) విద్యాశాఖ 3) సాంకేతికశాఖ

తెలంగాణలో గ్రంథాలయ ఉద్యమానికి సంబంధించి మరికొన్ని ముఖ్య గ్రంథాలయాలు